Image for post
Image for post
Image for post
Image for post

Etik Liderlik

Etik kavramı Yunanca dilindeki “ethos” kelimesinden gelmektedir. Ethos alışkanlık, töre gibi anlamlara gelmektedir. Çünkü bireylerin toplum içindeki davranışlarını belli bir töreye, alışkanlığa, geleneğe bağlı olarak sürdürmesi beklenirdi. Doğru olarak kabul edilen bu tutumun da alışkanlık haline gelmesi gerekirdi.

Bugün ki anlamıyla etik bireylerin davranışlarının iyi veya kötü olarak değerlendirilmesi etikle ilgili bir meseledir. Etik, uygulanacak eylem kurallarını ve değer ölçülerini benimseyerek ve üzerinde akıl yürüterek, iyi ve doğru olanı gerçekleştirmektir.

Bu noktada etik ve ahlak kavramları arasındaki farka değinmek gerekebilir. Bu iki kavram birbirini karşılar nitelikte değildir. “Ahlak, belirli bir toplumun değer yargıları, normları, ilkeler ve kurallar bütünüdür. Ahlak görelidir, toplumdan topluma değişebildiği gibi aynı toplum içindeki insanların benimsediği ahlak kuralları arasında da farklılıklar vardır. Etik kavramı ise evrensel değerlere atfen kullanılır. (Dürüstlük, yardımseverlik, doğruluk, adalet, sadakat, yalan söylememek, hırsızlık yapmamak vb.)” (Bozyiğit, 2014)

Etik de bir bireyin yapacağı her türlü eylemde her zaman, her şartta doğru ve iyi olanı yapması, düşüncede bile bu şekilde olması beklenmektedir.

Liderlik ve Etik Liderlik

Liderlik

Lider kavramı geçmişten bugüne kadar gelmiş ve birden çok kez tanımlanmış bir kavramdır. Liderliği genel anlamda tanımlamak istersek; örgütün amaçlarını gerçekleştirmek için toplulukları etkilemek, yönlendirmek ve peşinden sürüklemektir.

Lider, insanlık için büyük işler yapan, kitleleri peşinden sürükleyen, unutulmaz çalışmalara imza atan, insanları harekete geçiren kişidir. Lider yanındaki kişilerle birlikte hareket edendir. Liderin önemli özellikleri şu şekilde sıralanabilir.

-Sabit bir fikre takılmayan

- Yeniliklere açık

-Kendini geliştirip, değiştirebilen

-Hızlı ve pratik çözüm üreten

-Pozitif olan

-Farklı görüşlere saygılı

-Bireyleri ortak hedefe yönlendirebilen

(Morgül, 2013)

İyi bir lider iyi bir ekip demektir. Lider ile grup üyeleri arasındaki iletişim ve etkileşim çok önemlidir. “Genel olarak, bireyler, amaçlara ulaşmak adına bir kişiden etkileniyorlarsa orada liderlik vardır. Çünkü liderlik, gerçek manada etkileme becerisi ile ilgilidir. Etkileme gücü olmayan bir insan bir grubun başı veya yöneticisi olabilir ancak grubun lideri olabilmesi için etkileme özelliğine sahip olması gerekir. Liderlik, değişik birçok etkenin arasında, bireylerin çevrelerinde var olan farklılıkları, değişiklikleri algılamasını ve bu farklılık ya da değişiklikleri aşabilmelerini gerektiren bir süreçtir .Yani lider, değişime ya da farklılıklara karşı nelerin yapılacağına karar veren kişidir.” (Tekinay)

Lider denilen kişi ekibin iktidar sahibi kişisidir. Bu lideri takip eden ekip kişileri liderden pozitif ya da negatif şekilde etkileneceklerdir. Liderler başarılı olmak için bir ekip üzerinden etkilerinden ve iktidarlıklarından yararlanırlar. Liderler çeşitli türlere ayrılmaktadır. Bütün bu lider türleri içinde etik lider de ayrı ayrı incelenebilmektedir. (Durukan,2018)

Liderlik Tipleri

Lider türleri üç ana başlık altında toplayabiliriz: Demokratik lider, otokratik lider, tam serbestlik tanıyan lider

Demokratik Lider

Her türlü karar verme işleminde ekibin diğer üyelerinin fikrini alarak onlarla tartışmaya açarak gerçekleştiren lider türüdür. Bu sebeple bu lider türüne demokratik ve katılımcı lider de denilmektedir. Ekip içinde yardımlaşma ortamı hakimdir. Ekibin diğer üyeleri karar alma konusunda fikir sunmak için cesaretlendirilirler. Demokratik bir çalışma ortamı yaratılmış olur. Negatif özellik olarak, bu tip lidere sahip bir ekipte karar mekanizması yavaşlayabilmektedir.

Otokratik Lider

Bu lider türünün diğer ismi otoriter liderdir. Otorite ve hakimiyet tek bir kişide, sadece liderin elindedir. Bu liderlik türünün hakim olduğu bir yerde negatif durumlar ortaya çıkabilmektedir çünkü iletişim de negatif durumdadır. Sadece ekip liderinin yani otoritesinin yapılmasını istediği şeyleri iletmesi üzerine kurulu bir iletişim söz konusudur.

Ekibin diğer üyeleri yapılan iş hakkında tam olarak fikir sahibi olmazlar. Sadece onlara iletilen emri yerine getirdikleri için kendilerini işin bir parçası olarak görme durumu en alt düzeydedir. Bu liderlik türünde karar alma süreci diğer liderlik türlerine göre çok daha hızlı gerçekleşmektedir. Her türlü yönlendirmeyi lider yapmaktadır. Bu sebeple işler hızlı ilerler fakat bu durumda da ekibin motivasyonunda azalma görülebilmektedir. İşleri baskı ya da korku ile yerine getirme söz konusu olabilir. Bu liderin ekibinin yaptığı çalışmalar da verim düşük olabilmektedir. “Bu lider tipi emir-komuta şeklinde olup astların hiçbir söz hakkı yoktur. Tüm yetki liderde toplanmıştır. Tek yönlü bir iletişim vardır.

Otokratik tip lider yasal zorlayıcılar, ceza ve ödül sistemi ile gücünü kullanır. Bu tip bir liderin başarılı olabilmesi için saygın, zeki olması beklenir (Şafaklı, 2005). Bu saygınlığı kazanabilmesi de etik değerlere sahip olabilmesinden geçmektedir. Özellikle kamu sektöründe bu tip lider geçerlidir. Bir karar alınması gerektiğinde liderin emri beklenmektedir.” (Durukan,2018)

Tam Serbestlik Tanıyan Lider

Bu liderin hakim olduğu bir ekipte liderin yönetici vasıflarına sahip olmasının çok da bir anlamı bulunmamaktadır. Ekiptekilerin en doğru yolu bulması, verimli şekilde çalışması tamamen liderin altındaki kişilere bırakılmıştır. Her çalışan kendi planlaması dahilinde çalışmaktadır.

Lider iktidar yetkisini kullanmamakta ekibe tam serbestlik tanımaktadır. Böyle bir ortamda lider sadece kendisine ihtiyaç duyulduğunda, soru sorulduğunda, fikrine ihtiyaç duyulduğunda ortaya çıkmaktadır. Liderin temel görevi ekibe kaynak sağlamaktır.

Ekip liderin fikrini aldığında bu fikri uygulama zorunluluğu gibi bir durum da söz konusu değildir. Böyle bir türde lider sorumluluk almaktan çekinir, geri planda durur. Pasif ve etkisiz olan lider olarak da tanımlamaktadır. Böyle bir ekip içinde isteyen kişi, diğer istediği kişilerle birlikte yeni kararlar alabilir fikirler tartışabilir ve bu durumda da kargaşa ortaya çıkabilir. Bu liderlik türünün olumsuz yanı olarak bu durum gösterilebilir.

(Erol, Köroğlu, 2013)

Liderlik Yaklaşımları

Liderlik yaklaşımları 3 ana başlık altında incelenebilir.

Özellikler Yaklaşımı

Bu yaklaşım türünde liderlerin farklı özelliklere sahip olabileceği incelenmektedir. Bu özellikler kişinin kilo, boy gibi fiziksel özellikleri, kişilik özellikleri, belli ahlak ve etik değerleri olması gibi belirlenebilir. Bu özelliklere sahip olması lideri diğerlerinden ayıran özelliklerdir.

Davranışsal Yaklaşım

Bu yaklaşım türünü özelliklerden ayıran liderin başarılı olmasını sağlayan onu ayırıcı davranışlarından oluşmaktadır. Liderin başarılı olması onun davranışlarıyla ortaya konur.

Durumsal Yaklaşım

Bu yaklaşım türünde liderlik ve liderlik özellikleri duruma göre değişebilmektedir. Hangi şartlar ve durum söz konusu ise lider de ona göre davranır ve o özelliklerni ortaya koyar. (Durukan, 2018)

Etik Liderlik

Etik liderlik, etik kavramı tanımında belirtilen değerlere uygun davranmak halini benimseyerek eylem alan lider şeklidir. Liderin, iyi bir karaktere sahip olma durumudur. Etik lider, doğru değerlere sahip olmalı; onu takip edenlere örnek olmalıdır. Dürüst, güvenilir, adil ve şefkatli lider, etik bir liderdir. Etik lider adaletli olmaya, dürüst olmaya, tarafsız ve güvenilir olmaya dikkat eder.

İyi ve etkili bir lider etik davranışlar sonucu oluşur. Etik davranışlar da etkili bir lider olmayı beraberinde getirir. Etik ve iyi lider kavramları bu durumda birbiriyle etkileşimde olan kavramlardır. ( Kurultay, 2015:4)

Etik liderlik söz konusu olduğunda sadece liderlik konusunda tanımlananlar yeterli olmayacaktır. Lider ve etik lider her zaman aynı kişileri göstermeyebilir. Etik bir lider olabilmek için sadece liderlikte belirtilen karakter özelliklere sahip olmak yeterli değildir. Liderlik özelliklerinin etik birey olmakla, etik lider olmakla özdeşleştirilmesi gerekmektedir. “Etik liderlik, etik karar verme, etik değerleri sistem yapısına dâhil etme ve bu sistemi oluşturma becerisidir. Etik liderlik, liderin etik davranışlarının yanında; hem ahlaki hem de etik karakterini kapsayacak şekilde tanımlanır. Dolayısıyla etik liderlik “karakter” ve “doğruluk” odaklıdır. Temel olarak etik liderlik, izleyicilerin itibari ve haklarına saygı davranışını sergilemeyi gerektirir. Etik lider, açık sözlü olup maksadını ifade ederek, bulunduğu kurumun sinerjik olmasını, kurumun büyüyerek yaşam alanını genişletmesini ve kurumun uzun vadede canlılık arz etmesini sağlayan kişidir.” (Tekinay)

Birçok şirket lideri, etik kararsızlıklar ile ilgili en iyi çözüm yolu olarak, işletme politikası tekrar belirlenmiş kurum değerlerine ihtiyaç duyar. Drucker, etik bir şekilde hareket etmeyi bir aktarma süreci ve iyi tanımlanmış bireysel değerler standardını örnek alan kişilerin ahlaki tavırları ile alakalı toplumsal bir davranış olarak belirtmiştir. Etik davranış bütün kurum liderleri için mutlaka gereklidir.

Etik liderlik bireysel davranışlar ve bireyler arası etkileşimler ile normatif şekilde gerekli tutumların gösterilmesi ve bu tür tutumların izleyicilere çift taraflı iletişim, güçlendirme ve karar alma yoluyla tanıtılmasıdır. (Scholl, 2016:2)

Kurum liderleri mümkün olan en yüksek seviyede etik davranış standartlarını oluşturma yükümlülüğüne sahiptir. Sorumluluk, örgütsel liderlerin en çok etik veya etik dışı şirket davranışları konusunda hatalı kararlar verdiklerini gösterir.

Drucker, iş ahlakı tarzında bir durum değil de, bunun yerine var olan şeyin bireyin kendi vicdan muhasebesi olduğunu belirtir. Drucker’ in yazdığı “İş Etiği Konuları” isimli bir makalede Drucker, modern çalışma ahlakını, vicdan muhasebesinin bir yansıması gibi görüyor. Modern çalışma ahlakı, iktidar sahibi kişiler için özel bir etik kuralına ve sosyal sorumluluk için bazı noktalara değinmesi zaruri olan veya beklenen bazı kişiler için iktidar sahibi kişi tarafından uygulanan özel etik kanunlar vardır.

Etik liderlik dört ana başlıktan oluşmaktadır.

1- İklimsel Etik

Örgütte etik bir iklim oluşturmaktır. Örgüt üyelerinde etik davranışlar oluşturabilecek ortamın sağlanmasıdır. Bir ekibin davranışları, tutumları ve değer anlayışı iklimsel etiği oluşturmaktadır. Ekibin planı, amacı, kültürel yapısı etik değerlere uygun olmalıdır. “Örgütlerde rastlanan etik iklimler en azdan çoğa doğru ahlaka aykırılık, yasallık, tepkisellik, yükselen etik ve geliştirilmiş etiktir (Akdoğan & Demirtaş, 2014)” (Durukan,2018)

2- İletişimsel Etik

Etik bir lider, iletişime açık ve dinlemeyi bilen liderdir. Liderin, kurumdaki iletişim becerileri ne kadar güçlü olursa, problemler de aynı hızda çözüme kavuşur. Ekip içindeki iletişim özellikle lider ve diğer bireyler arasında doğru bir köprü kurulabilmesi için iletişim çok önemlidir. Dürüst ve şeffaf ilkeler nezdinde kurulan bir iletişim ekip içinde işlerin etik amaca göre yürütülmesine fayda sağlayacaktır. Lider ekipteki diğer fertlere iyi örnek olmalıdır. Ekip ile uyumlu ve etik ilkelere göre çalışarak iyi bir model oluşturmalıdır.

3- Davranışsal Etik

Etik lider, söyledikleri ve davranışları birbiri ile uyumlu olan liderdir. Örgütteki davranışları ile çalışanlar üzerinde güven duygusu oluşturur ve örnek olur. Ekip liderinin davranışları, gösterdiği tavır ekibin diğer bireylerini de etkilemektedir. Liderin alacağı her türlü doğru ve yanlış kararlar ekibin diğer bireylerine örnek teşkil etmektedir. Bu sebeple liderin etiğe uygun olan davranışlar sergilemesi önemlidir. Liderin ekip gözündeki konumu da buna göre şekillenmektedir.

4- Karar Vermede Etik

Bir lider, karşılaştığı sorunu etik ve ahlaki bir şekilde çözdüğünde, çalışanlar tarafından etik lider olarak tanımlanacaklardır.

Etik liderlik iş hayatında ortaya çıkan etik tartışmalarıyla beraber daha da gündeme gelmeye başlamıştır. İlk olarak etik liderin iyi bir kişiliğe sahip olması gerektiği düşünülmüştür. Sonrasında etik tartışmalarının ve etik bir karakterinin tartışılmasıyla etik lider kavramı günümüzdeki tanıma göre şekillenmeye başlamıştır.

Etik liderlik birçok açıdan değerlendirildiğinde, örneğin adil olmak, uyumlu olmak, haklara saygılı olmak vb. en uygun liderlik türü olarak görülmektedir.

Karar verme aşaması bir işin en önemli aşamasıdır. Her ekip bu sebeple iyi bir lidere ihtiyaç duyar. Birinin uygun kararı alması ve son sözü söylemesi gerekmektedir. Bu sebeple karar alırken etik ilkelere uygun davranmak çok önemlidir. Bu da etik değerlere sahip bir lider ile söz konusu olabilmektedir. Etik ilkelere uygun davranmak ve böyle kararlar almak ekibin güçlü bir motivasyonla çalışması ve başarılı olması için çok önemlidir.

Etik karar verme, yedi aşamada şu şekilde konumlandırılabilir (Josephson, 2015:111):

1. Bekle ve akıl yürüt.

Bu bölüm sizi ani karar almaktan koruyacaktır. Bu bölüm olumsuz kararlar vermenizi engelleyecektir.

2. Hedeflerini kararlaştır.

Hedefler yakın ve uzak zamanlı gerçekleşecek biçimde iki aşamada incelenmelidir. Asıl hedef söz konusu olmalı, kısa vadeli doyumsuzluk ve ego için uzun vadeli hedeflerden kopulmamalıdır.

3. Rasyonel bakış açısı benimse.

Tahminler değil de bilimsel veriler göz önünde bulundurulmalıdır. Kararlarla ilgili olarak öznel değil, nesnel bakış açısı izlenmelidir. Fısıltı ve kulaktan dolma bilgilerle karar almaktan uzak durulmalıdır. Bulunan veriler doğru ve güvenilir kaynaklardan elde edilmiş olmalıdır.

4. Opsiyonları kararlaştır.

Varılmak istenilen hedeflere giden tüm yolları bir opsiyon olarak değerlendirebiliriz. Muhtemel bütün opsiyonları düşünmek daha sonra da bu opsiyonlar üzerinde iyice düşünerek karar almak zaruridir. Eğer bir amaç için birden fazla opsiyon belirlediysek bu tam anlamıyla iyi akıl yürütemediğimiz sonucu çıkarılabilir. Bu sebeple ne kadar fazla opsiyon belirleyebilirsek etik karar alma oranımız o kadar fazlalaşır.

5. Sonuçların üzerine yoğunlaş.

Öncelikle aldığımız kararların olabilecek neticelerini gözlemleyerek etik ile bağdaşmayan sonuçlar meydana getiren kararlarımızdan bu kısımda cayabiliriz. Daha sonra da alacağımız kararları etkisi altına alacak paydaşlar gözünden değerlendirebiliriz. Seçimlerimiz hangi paydaşları pozitif yönde, hangilerini negatif yönde etkisi altına alıyor çok iyi değerlendirerek belirlemeli ve olumsuz görünen yönleri bir kenara ayırmalıyız.

6. Karar.

Bu bölümde bütün seçenekler üzerinde değerlendirmelerde bulunularak karar verilir. Karar verirken herhangi bir kararsızlık durumunda daha deneyimli kişilerin deneyimlerine başvurulabilir. Ama danışılacak olan bireye karar verirken oldukça titiz davranılmalıdır. Bir başka yol da “kararı veren değil karardan etkilenen olsaydım nasıl etkilenirdim?” biçiminde akıl yürütmek olarak değerlendirilebilir. Bu sorular karar vermede kişinin empati kurmasını ve vicdanını dinlemesini sağlar. Bu şekilde etik kararlar temel olarak alınabilir.

7. Kontrol et ve yenile.

Karar aldıktan sonra aldığımız karar beklediğimiz hedeflerle kesişmeyebilir. Bu aşamada aldığımız kararda direnç göstermek yerine kararı yeniden değerlendirip etik ile bağdaşacak biçimde yenilemeliyiz.

Bu basamakların pratiğe dökülmesi karar vericilierin etik kararlar verme oranını arttıracaktır.

(Durukan,2018:1)

Etik liderlikle ilgili bazı çalışmalar yapılmış ve bu çalışmalar neticesinde de etik liderliğin on ana unsurundan bahsedilmiştir (Harvey, 2004:23):

1- Etik liderler, birlik ve beraberlik ile ilgili kavramları, etik ölçülerden tertipli şekilde bahseder ve bu ölçülerin en iyi şekilde kavranmasını ve özümsenmesini sağlarlar.

2- Etik liderler, bireylere yükümlülük oluştururlar. Bu liderler şahısşarını ve başka bireyleri etik kavramlarla ilişkilendirme amacıyla yükümlü hale getirirler.

3- Etik liderlerin, diğer insanlara rehber olacak şekilde, diğerlerinden de ahlaki, sorumluluk sahibi ve karakterli tutum sergilemelerini arzu etme hakları bulunmaktadır.

4- Bu liderler, karar verme kısmında takipçileri ve takipçileri peşinden sürükleyen kurallarını görmezden gelmezler. Gerçekleştirdikleri tüm tutumlarda etik değerlerini muhafaza ederler ve bu şekilde de diğerlerine örnek olmaya devam ederler.

5- Etik liderler, kurallar ve bu kuralların gerçekleşmesine yönelik pratikleşme adımlarının bir ahenk ile sürdürülmesi için çaba gösterirler.

6- Etik liderler, bireylerin dürüst bir şekilde sahip oldukları düşüncelerini güzel tutumlara devşirmek bakımından zaruri güveni ve yeterlilikleri bünyesinde barındırmalarına önayak olmak hedefiyle vakit ve kaynak yaratırlar.

7- Etik liderler, şahsi dokunuş bölümleri kapsamındaki diğer bireylerin hislerine, bakış açılarına ve gösterdikleri reaksiyona ilgi gösterirler ve kontrol ederler.

8- Etik kanunlara ve sorumluluklarla bir ahenk içinde olunması uzun uğraşlar sonucu gerçekleştiğinden etik liderler, birden fazla mecrada fazla çeşitlilikte ufak tefek geliştirmeler ortaya koyar ve bu gelişmeler kurumda bir bütün oluşturur.

9- Etik liderler, kendilerini kapsayan işletmeye çalışan kazandırıp ve pozitif yönde pozisyon açısından karar alırken, cetvel olarak hangi pozisyonda olduklarını, ileride varmak istedikleri noktayı ve kurum kültürünü ön plana çıkarırlar.

10- Etik liderler, karşı tarafı zan altında bırakmak veya diğerlerinin hareket etmesini izlemekten ziyade, aktif davranarak atılım yapıp etik alanında rehberlik ederek, bu doğrultuda çalışanları pozitif yönde harekete geçirir.” (Harvey, 2004:23)

Karar Verme ve Etik Karar Verme

Karar verme, tüm yönetim süreçlerinin ve işletme faaliyetlerinin temelinde yer alır. İyi bir karar, kesinlikle tesadüf değildir. Karar verme, içinde; amaçlı, sistematik ve stratejik bir düşünme sürecini barındırır.

Liderler ve Yöneticiler alacakları kararların etiğe uygun olması için etik algı ortamı kurmaları gerekir. Kararların etik şekilde alınması, bu süreçlerin ve etik ile ilgili kuramların kavranması, sonuç olarak etik algıyı beraberinde getirecektir. Eğer bireyler etik algıdan uzaklaşırlarsa, etik karar alma süreçlerinde de zayıflar ve kendi istedikleri yöne çekebilirler.

Karar alıcı kişiler, alacakları kararlarda bilimsel veriler kullanması ve etik kurallara bağlı şekilde karar alması önemli bir unsurdur. Karar alıcılar, bazı etik kurallar uygulamalı ve bu kurallara sadık kalmalıdır. Yöneticiyi yönetici yapan özelliklerin başında yer alan karar vericilik, her zaman etik kurallar ile bir bütün halinde olmalıdır.

Karar verme bir bireyin, ekibin ya da grubun yaşamını veya çalışmalarını devam ettirebilmesi için gerekli ve önemli bir süreçtir. Karar verme süreci eyleme geçmeden önceki en önemli kısımdır.

Seçim yaparken, yeni bir yola girerken en doğru ve herkes için en faydalı kararı vermek gereklidir. Bir ekibi yöneten kişi de aynı şekilde ekip için en faydalı kararı vermelidir. “Çünkü yönetim; içinde adalet, doğruluk, tarafsızlık ve sorumluluk gibi etik değerleri barındıran sosyal yönü olan bir bütünlüktür. Çalışanlar karar sürecinde bu değerleri görmek isterler.” (Kıral,2015:75)

Karar verme bir sürecin sonucudur. Karar verilir ve ona göre bir eylem uygulanır. Karar verme bu sebeple tek bir sonuç gibi görülse de, aslında ortada bir süreç söz konusudur. Bu sürecin iyi değerlendirilerek karar verme aşamasına sağlıklı bir şekilde gitmek gerekmektedir.

Karar verme süreci, vakit ile ilgili olarak üç kısımda incelenir. Bu kısımlar; (1) problemlerin meydana çıktığı, bilgilerin bir araya getirildiği ve bir karara ihtiyaç duyulduğunun fark edildiği geçmiş vakit; (2) opsiyonların belirlenip, bu opsiyonlardan uygun alana karar verildiği şimdiki zaman; ve (3) kararların pratiğe uyarlanıp ortaya çıkan verilerin gözden geçirileceği gelecek zamandır. (Kıral,2015:75)

Lider ve etik liderin aynı anlamı tam olarak karşılamaması gibi karar verme ve etik karar verme eylemleri de aynı şeyler değildir. Karar vermek ve etik karar vermek zaman zaman çatışabilir.

Etik bir lider için verilecek kararlarda etik değerlere önem vermek son derece önemlidir. Konuyu etik açıdan dikkate almayan lider, etik karar verme süreci ile de ilgilenmeyecektir.

İşletmeler, alacakları kararlarda etiği kurum kültürü olarak benimsemelidirler. Etik kararlar veren bir işletme, bu sayede daha da şeffaflaşarak, daha düzenli ve kontrol edilebilir bir şirket haline gelebilir.

Etik karar verme süreci üzerinde daha fazla düşünülmesi gereken daha detaylı ve birçok süzgeçten geçirerek yapılması gereken bir karar verme sürecidir.

Etik Karar Verme Süreci

Etik karar verme süreci, karar vericiler için kararların etik değerler çerçevesinde alındığı bir döngüdür. Karar vericiler için etik karar verme sürecinin yedi aşaması vardır:

1- Eyleme geçmeden önce düşünmek

2- Sorunların tanımlanması

3- Gerçekleri bilmek

4- Alternatifleri geliştirmek

5- Eylemin sonuçlarını göz önüne almak

6- Karar vermek

7- Gözden geçirmek ve değerlendirmek

Etik karar verme sürecinin 7 aşamasını, ayrıntılarıyla birlikte şöyle tanımlayabiliriz:

Eyleme Geçmeden Önce Düşünmek

Etik bir şekilde karar vermenin ilk aşaması, problemi detaylı bir şekilde düşünmektir. Bu sayede sağlıklı bir analiz ortamı gelişecektir.

Eyleme geçmeden önce düşünme bölümünde karar vericinin kendine sorması gereken bazı sorular vardır. Bunlar şu şekilde sıralanabilir:

1. Neyi, neden yapıyorum?

2. Problemi ne durdurur?

3. Bu eylemi gerçekleştirmekteki amacım ne?

4. Gerçekleştireceğim bu eylemde geçerli sebeplere sahip miyim?

5. Bu eylemim insanlara zarar verecek mi?

6. Ne yaptığımı çevreme açıklayabilecek miyim?

Sorunların Tanımlanması

Karar verici bu basamakta ne gibi problemlerle karşı karşıya olduğunu tespit etmelidir.

Gerçekleri Bilmek

Yeterli ve geçerli bilgilerin göz önüne alındığı aşamadır.

Alternatifleri Geliştirmek

Bu aşamada, ulaşılmak istenen hedef açık bir biçimde belirlenerek, ilgili seçenekler oluşturulmalıdır.

Eylemin Sonuçlarını Göz Önüne Almak

Verilecek kararların ne gibi etkileri olacağı tespit edilir. Bu aşamada karar verici, kendine şu soruları sormalıdır:

· Verilecek karar yasal açıdan uygun mu?

· Kararın sonuçlarından etkilenen kişiler ne gibi tavırlar gösterebilir?

· Tüm bunların sonucunda kendimi nasıl hissedeceğim?

Eğitimde Etik

Her kurumda olduğu gibi eğitim alanında da etik değer ihtiyacı hissedilir ve bu değerler ile ilgili problemler ile karşılaşılır. Bu gibi durumlarda yine diğer kurumlardaki etik kavramlar geçerlidir. Kişilerin duyguları, rasyonellikleri ve sosyal durumları, etik bilinç üzerinde oldukça etkilidir. (Shapiro & Stefkovich, 2011:55)

Sosyal Öğrenme Teorisi

Sosyal öğrenme teorisi, bir liderin kişisel özelliklerine ve kararlarına göre neden etik bir lider olarak tanımlandığını açıklamaktadır. Sosyal öğrenme teorisi bu durumu şöyle açıklar; bir lider, onu takip edenler tarafından etik bir lider olarak tanımlanması için, dikkat çekici ve karakter bakımından güvenilir bir rehber olmalıdır.

Etik ve liderlik literatürünü incelediğimizde, liderin çekiciliğini ve güvenilirliğini arttıran bir takım etik davranışlar olduğunu gözlemliyoruz. Bununla birlikte, sosyal öğrenme teorisi, etik bir liderin, onu takip edenleri ne şekilde dikkatini çektiğini anlatmaya destek olur.

Sosyal öğrenme teorisi, dikkat çekici ve güven duyulan rehberlerin tavırlarına, karakterine ve hareketlerine odaklanarak ve bunları taklit ederek kişilerin öğrendiği fikrini ön plana çıkarır.

Kişilerin büyük bir bölümü; etik kuralları, başka bir rehberi izleyerek öğrenir ve geliştirir. Etik liderler büyük olasılıkla yol gösterici konumdadır, çünkü bir rehber olarak dikkat çekiciliği ve dürüstlüğü yansıttığı davranışları ile ön plana çıkar.

Yetki ve pozisyon, çekiciliği artıran unsurlardandır. Bu şekilde izleyicilerin etik liderlerdeki rehber olabilecek tutumlarına dikkat etmeleri çok daha mümkündür. Yöneticiler genellikle otorite sahibidir ve güçlerini bulundukları pozisyondan alırlar. Ancak karizma, otorite ve pozisyondan çok daha fazlasını barındırır. Dikkat ve ilgi gösteren, diğerlerine eşit yaklaşan liderler, izleyicileri için çekici olmakta ve pozitif intibalar uyandırmaktadır.

Güvenilirlik, rehberin aktifliğini de arttırır. İnsanlar etik liderlere güvenir olur çünkü herkese hak ettiği gibi yaklaşır ve söyledikleri her şeyi eylemlerine de yansıtır. Söylediği etik cümleler ve standartlar ile yaptıkları arasında kuvvetli bağlar olan bir lider, güven konusunda sıkıntı yaşamayacaktır ve çalışanlar tarafından adil bir lider olarak tanımlanacaktır. Söyledikleri ile yaptıkları birbirini tutan adil, ahlaklı ve etik bir lider, onu izleyenleri daha da motive eder ve daha çok bağlılık hissi uyandırır. (Brown & Trevino, 2006:597)

Karar Vermek

Bu basamakta karar verici, seçenekler arasından seçim yapmaktadır.

Eğer seçenekler herhangi biri seçilemediyse, bu seçim işlemini gerçekleştirmek için aşağıdaki yöntemler izlenebilir:

· Karar verici, saygı duyduğu ve örnek olarak göstereceği kişilerin fikrine başvurabilir.

· Kendi gerçekliğindeki veya hayalindeki erdemli kişinin, karar verme aşamasında nasıl davranacağını düşünebilir.

· Verilen karara diğer insanların nasıl tepki vereceğini düşünebilir.

Karar verme kavramının, etik ve liderlik kavramları ile çok güçlü bağları bulunur.

Gözden Geçirmek ve Değerlendirmek

Verilen kararlar uygulanmaya başlamadan, sonuçlarını kesin bir şekilde değerlendirmek mümkün değildir. Kararların uygulanma aşamasında problemler ile karşılaşılıyor ve sonuçlar istenilen düzeyde değilse, kararlar durdurulup düzenlenebilir ya da diğer seçenekler gözden geçirilmelidir.

Etik Karar Vermede Kullanılan Yaklaşımlar

Bu yaklaşımlar, kişinin kendi etik algıları ile farklı etik açılara sahip bireyleri anlamaya yardımcı olur. Bu yaklaşımları altı ana başlıkta toplayabiliriz:

· Teleolojik veya Sonuççu Yaklaşım

· Ahlaki Doğruluk Yaklaşımı

· Genel Yaklaşım

· Adalet Yaklaşımı

· Erdem Yaklaşımı

· Deontolojik Yaklaşım

Etik karar vermede kullanılan yaklaşımları kısaca şu şekilde açıklayabiliriz:

Teleolojik veya Sonuççu Yaklaşım

Bireyler tarafından istenen her şey, ahlaki doğrular ile birlikte göz önünde bulundurulmalıdır. Teleolojik Yaklaşım ikiye ayrılır.

Egoist Yaklaşım

Kişi, verilecek kararda ona en çok yarar sağlayacak olan sonuca odaklanır. Ahlak felsefesindeki ‘’doğru olanı yap’’ yaklaşımı burada ‘’senin için doğru olanı yap’’ şeklini almıştır.

Faydacı Yaklaşım

Egoizm ile aynı sonuca odaklanır ama faydacı yaklaşımda, daha çok bireyin mutlu olması gerekmektedir.

Ahlaki Doğruluk Yaklaşımı

Bu yaklaşım, kararın sonuçlarından çok; ahlaki açıdan doğruluk veya yanlışlığına dikkat etmektedir. Ahlaki doğruluk neyi gerektiriyorsa fayda gözetmeksizin yerine getirilir, aksi bir düşünceye başvurulmaz.

Genel Yaklaşım

Bu yaklaşımda hiç kimseyi mutsuz etmemek esastır. Bireylerin özgürlüklerini kısıtlamadan, herkesi mutlu edecek kararı vermek gerekir.

Adalet Yaklaşımı

Ayrımcılık ve eşitsizliği reddeden bir yaklaşımdır. Alınan kararlarda fayda ve maliyeti eşit olarak dağıtma amacı vardır. Adalet yaklaşımı üçe ayrılır.

· Dağıtıcı Adalet

Ödül ve ceza eşit olarak dağıtılır. Yönetici, hiçbir kişi ya da gruba ayrımcılık yapamaz.

· Yargılayıcı Adalet

Karar verme sürecindeki tüm bireyler tarafsız ve adil olmalıdır.

· Telafi Edici Adalet

Dağıtıcı ve Yargılayıcı adalet yaklaşımlarının işlememesi durumunda, kişilerin haklarını teslim eden bir yaklaşımdır.

Erdem Yaklaşımı

Bu yaklaşımda doğru olarak benimsenen ahlaki özelliklerin, erdemli kişilerden geldiği düşünülmektedir. Bireylerin içinde bulunması gereken roller bellidir ve bu roller oynanmalıdır. Bu sayede toplum tarafından beklenilen ahlak seviyesinin üzerine çıkılabileceği savunulur.

Deontolojik Yaklaşım

Bu yaklaşıma göre, her birey eşit şekilde saygı görmeyi haketmektedir. Alınacak karar birçok kişinin menfaatine bile olsa, bir kişinin bu karardan zarar görecek olması; kararın alınmayacağı anlamına gelmektedir. Toplum tarafından kabul edilen ve tartışmaya açık olmayan konuları içerir.

Sonuç

Bireyler, hayatlarının her bölümünde çeşitli kararlar verirler. Bir lider de çoğu zaman kararlar almak zorundadır. Bu kararları alırken de; doğru, ahlaki ve etik olmak zorundadır. Etik bir lider olma ve etik kararlar alma durumu, farklı perspektifler ile birlikte incelenmiştir.

Etik bir lider olmanın gereği, çeşitli bakış açılarına göre doğru kararı vermek için çaba göstermektir. Çevresindekiler tarafından doğru ve ahlaki işler yaptığı düşünülen lider, etik bir lider olarak tanımlanabilir ve doğru kararlar aldığı savunulabilir.

Etik kavramı, yönetici ve lider ile birleştiğinde; kurumdaki dürüstlüğün be sistematikliğin arttığını söyleyebiliriz.

Etik bir lider, kendi değerlerini kuruma aktararak kurumun sağlam temeller üzerine inşa edilmesini ve bu sağlam temeller ile ayakta kalmasını sağlar. Temelleri belirli etik değerler üzerine atılmış bir kurum, sürdürülebilirlik açısından çok daha güçlüdür ve dışarıdan gelen tehditlere karşı daha sağlam bir duruş sergiler. Çalışanlar, liderin ayak izlerini takip eder.

Liderin değerleri ne kadar sağlamsa, kurum kültürü ve değerleri o kadar sağlamdır. Sistematik hale gelmiş etik ve sağlam değerlerle bezenmiş bir kurum kültürü, kurumda alınacak kararların da etik değerler çerçevesinde olmasını sağlayacaktır. Bu sayede, etik karar verme kavramı sadece yönetici ve liderleri değil, tüm kurumu ilgilendiren bir konudur.

Alınacak kararların etik olup olmadığı öncelikle karar vericinin kendi vicdanı ile ilgili bir meseledir. Karar verici, “Vereceğim kararın diğer insanlara bir zararı olacak mı”, “Verdiğim karar sonrası çevremdeki kişiler nasıl tepki verecek?” gibi soruları kendine sorarak etik karar verme kavramını öncelikle kendinden başlatır ve bu etki dalgalar halinde çevresine ve tüm kuruma yayılır.

Kişiler hayatlarının tüm noktalarında farklı kararlar alma durumlarıyla karşı karşıya gelmekte ve bu durum karşısında da bazı kararlar almaktadır. Alınan kararlar kişi ya da toplum tarafından pozitif veya negatif bir şekilde anlamlandırılması alınan kararın etik açıdan değerlendirildiğini göz önüne serer. Bireyler bu durumlarla oldukça fazla yüz yüze gelmektedir.

Alınan kararlar her halükarda doğru olacak diye bir kural yoktur. Alınacak karar sonuç olarak insan ürünüdür ve bir karar alınırken birey bunun son aşamasındadır.

Bununla birlikte etik karar almak isteyen bireyler, kendi şahıslarına; “Alacağım kararları ne şekilde daha iyi konuma getirebilirim?” ve “Başkalarını kötü etkileyecek kararlardan ne şekilde kaçınabilirim?” şeklinde etiğe dayanan sorular yöneltmesi faydalı olmaktadır. Bu sebeple lider, alacağı kararları, bu kararlar sonucunda etkilenecek kişileri de düşünerek almak zorundadır.

Karar verici, verdiği kararlarda her ne kadar etik, ahlaki sorumluluk sahibi ve erdemli davranırsa, kurum da bu davranışlardan etkilenir. Dolayısıyla etik sorumluluklardan etkilenen bir kurumda, olumlu bir kurum kültürü oluşur ve kurumdaki sinerji açığa çıkar.

Etik değerler, ahlaki sorumluluklar ve erdemli düşünceler ile çevrelenmiş bir kurumda, çalışanlar da bu havayı solurlar ve onlar da bu etik değerler ile bütünleşip ahlaklı davranışalar sergiler. Bununla birlikte kuruma yeni katılan ekip arkadaşları da bu etik değerlerle bezenmiş kurum kültürü ile karşılaşır ve bu kültürü benimser. Bu şekilde sürekli bir iyileşmeye de önayak olan kurumda etik bir hava oluşturma durumu, işletmenin performansını arttırmaya yardımcı olur.

Etik liderliğin bir sonucu olarak etik değerlere bağlı bir kurum, sosyal sorumluluk kapsamında da çevresine faydalı olabilmektedir. Etik değerlere sahip kurumlar, sosyal sorumluluk projeleri oluşturma ve sosyal sorumluluk projelerine destek olma bakımından daha istekli ve elverişlidir. Etik değerlerin benimsendiği bir kurum, gönüllü projelere kendi isteğiyle destek olur ve böylece çevresine de faydalı bir kurum haline gelebilir.

KAYNAKÇA

1. Kaya Erten, Z , Bayraktar, E , Açmaz, G . (2017). Etik ve Etik Liderlik. ERÜ Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi , 4 (1) , 62–68 . Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/erusaglik/issue/28766/307889

2. KIRAL, Y . (2015). Yönetimde Karar ve Etik Karar Verme Sorunsalı. Adnan Menderes Üniversitesi Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi , 6 (2) , 73–89. https://dergipark.org.tr/tr/pub/aduefebder/issue/33904/375315

3. Aydın, M . (2016). Etik Nedir? Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 18 (34) , 171–177 . DOI: 10.17335/sakaifd.292537

4. Kıral, E., Yönetimde Karar ve Etik Karar Verme Sorunsalı, Adnan Menderes Üniversitesi Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, Aralık 2015, 6(2), 73–89

5. HARVEY, J. (2004): “Rural Universities and Rural Development: Making a Difference. A Case Study from Rural Australia”, A paper presented to the Europe at the Margins: EU Regional Policy, Peripherality and Rurality Conference. Angers, France, (15–16 April), 1–6.

6. Köroğlu, A., Erol, G., (2013). Liderlik Tarzları ve Örgütsel Sessizlik İlişkisi: Otel İşletmelerinde Bir Araştırma, Seyahat ve Otel İşletmeciliği Dergisi, (10) 3: 45–64

7. Shapiro J. P., & Stefkovich J. A., (2011) ETHICAL LEADERSHIP AND DECISION MAKING IN EDUCATION, APPLYING THEORETICAL PERSPECTIVES TO COMPLEX DILEMMAS, Third Edition

8. M. E. Brown & L. K. Trevino Ethical leadership: A review and future directions, ScienceDirect

9. Bektaş, Ç., (2007). Etik Kodların Yönetsel Karar Alma Sürecine Etkileri ve Bir Model Önerisi, “İş,Güç” Endüstri İlişkileri ve İnsan Kaynakları Dergisi, 9 (2)

10. Çıraklı, Ü., Uğurluoğlu, Ö., Şantaş, F., Çelik, Y., (2014). Etik Liderlik Davranışlarının Örgütsel Adalet Üzerindeki Etkisi: Hastanede Bir Uygulama, İşletme Bilimi Dergisi 2 (2)

11. Erten, Kaya, Z., Bayraktar, E., Açmaz, G., (2017). Etik ve Etik Liderlik, Erciyes Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 4 (1)

12. Özdemir, E. (2003). Liderlik ve Etik, Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 22 (2): 151–168

13. Yasir, M., Mohamad, N., (2016). Ethics and Morality: Comparing Ethical Leadership with Servant, Authentic and Transformational Leadership Styles, International Review of Management and Marketing, 6 (S4): 310–316

14. Shapiro, J. P., Stefkovich, J. A., (2011). ETHICAL LEADERSHIP AND DECISION MAKING IN EDUCATION, Newyork: Routledge

15. Esmer, Y., Dayı, F., (2016). Yönetimde Yeni Bir Paradigma: Etik Liderlik, Akademik Bakış Dergisi, 57

16. Brown, M. E., Trevino, L. K., (2006). Ethical Leadership: A review and future directions, The Leadership Quarterly, 17: 595–616

17. Mihelič, K., Lipičnik, B., Tekavčič, M., (2010). Ethical Leadership, International Journal of Management & Information Systems, 14 (5)

18. Bagdasarov, Z., Johnson, J., (2012). Leader Ethical Decision-Making in Organizations: Strategies for Sensemaking. J Bus Ethics. doi: 10.1007/s10551–012–1299–1

19. Scholl, R., (2016). Leadership, Ethics, and DecisionMaking. DOI: 10.1007/978–3–319–31816–5_2407–1

20. Emery, E., (2017). Leadership, Decision-Making, and Ethical Behavior. Journal of Business & Economic Policy. 4 (1)

21. Özbağ, Kaya, G. (2016). The Role of Personality in Leadership: Five Factor Personality Traits and Ethical Leadership. 12th International Strategic Management Conference : 28–30

22. https://www.academia.edu/6089946/Lider_Liderlik_ve_Nitelikleri

23. https://www.academia.edu/6475117/Etik_Kavram%C4%B1_Anlam%C4%B1_Amac%C4%B1_Etik_T%C3%BCrleri

24. https://www.academia.edu/6379934/Etik_ve_Ahlaki_Liderlik

25. https://ctb.ku.edu/en/table-of-contents/leadership/leadership-ideas/ethical-leadership/main

26. B. Durukan (2018) http://www.barisdurukan.com/2018/03/etik-liderlik.html

27. E. KURULTAY (2015) ETİK LİDERLİK https://www.academia.edu/38218775/ET%C4%B0K_L%C4%B0DERL%C4%B0K

Written by

Entrepreneur. Master’s Degree: Entrepreneurship konakakademi.com

Get the Medium app

A button that says 'Download on the App Store', and if clicked it will lead you to the iOS App store
A button that says 'Get it on, Google Play', and if clicked it will lead you to the Google Play store